het individu vs de groep

Ik kan de resterende dagen in Zuid-Soedan bijna op twee handen tellen. Op 16 okotober vlieg ik naar Nairobi om nog eventjes vakantie te vieren met twee Wageningse vrienden. En op 1 november vlieg ik definitief terug naar Nederland. En dat was het dan, of zoals de Sudanezen zeggen: kalash! Ik zal mijn nostalgische overdenkingen voor een laatste blog bewaren, want eigenlijk zit ik nog niet echt in de afscheid stemming.

Waar ik al een tijdje over na zit te denken is de nadruk die wij in het Westen op het individu leggen. Die nadruk is namelijk helemaal niet zo vanzelfsprekend voor Afrikanen en Aziaten. Voor hen is de groep, en met name relaties, veel belangrijker.

Een tijdje geleden verloor James, een driver van ZOA, zijn vrouw door een slangenbeet. Het was zijn tweede vrouw maar toch. Ik was op de begrafenis en heb nog nooit zo'n trieste bedoeling meegemaakt. Iedereen liep de hele dag door te krijsen en te jammeren. En dat ging zelfs een paar dagen zo door. Ik vond het raar dat mensen zo schaamteloos liepen te schreeuwen terwijl het niet eens hun familie was. Was het wel echt? Julius vertrouwde me toen toe dat dit de manier is waarop 'Afrikanen' met hun verdriet omgaan. Alles mag en moet er zo snel mogelijk uit, want volgende week begint het leven weer. En dat bleek waar te zijn. Twee weken later kwam ik James tegen en hij was zo opgewekt als wat. Het zonnetje in huis, vol met grappen en grollen zoals altijd. Niet iemand die net zijn vrouw had verloren.

Hoe kon hij dat zo snel verwerken? In Nederland is iemand voor het leven getekend als die zijn vrouw verliest. Nu zijn Afrikanen echt wel getraumatiseerd door zulk verlies, maar kunnen ze het misschien niet langduriger uiten door omstandigheden (iedereen maakt het mee, geen tijd). Dus begrijp me niet verkeerd, ik probeer niet te zeggen dat rouwverwerking niet bestaat bij Afrikanen. Maar in Nederland duurt de rouwverwerking veel langer. Hoe kan dat? Waar komt dat verschil in beleving vandaan? En zouden er meer verschillen bestaan in belevingen?

Ik werd op het goede spoor gezet door een recensie van een boek genaamd 'Geography of Thought' van een zekere Richard Nisbett. Zijn idee dat er verschillende denk modellen zijn was mij zeker niet vreemd, maar het gaf me een verklaring voor mijn ervaringen in Zuid Soedan. Vanuit de Griekse traditie hebben wij in het Westen een groot gevoel voor 'personal agency' ontwikkeld. Ook binnen de wetenschap wordt de nadruk gelegd op hoe een individueel object reargeert op prikkels van buitenaf. In de Oosterse filosofie wordt echter de nadruk gelegd op 'collective agency'. Personen en objecten worden nooit als losstaand beschouwd, maar altijd in relatie tot hun omgeving.

Als gevolg hiervan leggen Westerlingen meer nadruk op persoonlijke vrijheid, individualisme en objective waarnemingen. In Oosterse beschavingen wordt echter de samenhang en relatie tussen individuen en objecten benadrukt die onderhevig zijn aan verandering. Leuk detail daarbij is dat Nisbett aangeeft dat Aziaten geen enkel probleem hebben met contradictie. Contradictie is slechts het onderscheid tussen een huidige en een toekomstige situatie.

Nemen we even aan dat de Afrikaanse cultuur meer op de Oosterse lijkt dan op de Westerse, dan vinden we hier een verklaring voor het verschijnsel hoe mensen omgaan met verlies en tegenslag. Het is een onderdeel van het leven dat constant aan verandering onderhevig is. Bovendien is niet van belang voor de groep en voor andere relaties om zo lang bij een enkel individu stil te staan.

Deze verklaring is natuurlijk niet alleen beperkt tot het omgaan met het verlies van een familielid. Afrikanen vieren bijvoorbeeld ook geen verjaardagen aangezien het niet logisch is om zoveel aandacht te besteden aan 1 persoon. Het is hen ook vreemd is om de kroeg rekening te verdelen naar wat iederen gedronken heeft. Degene die het initiatief heeft genomen betaald, wat een toekomstige wederdienst mogelijk maakt. Expres wordt dus een afhankelijkheidsband gecreeerd, iets waarbij wij in Nederland als het gaat om geld huiverig voor zijn.

De stap naar hoe wij als Westerse hulporganizaties opereren is snel gemaakt. Lees de universele mensenrechten er maar eens op na. Ze benadrukken allemaal het individu! Is dat eigenlijk wel zo logisch? We hebben net gezien dat een groot deel van de wereld niet denkt en handelt vanuit de notie van het individu, maar vanuit relaties en hun eigen groep. Natuurlijk vind je ook Afrikanen die individuele rijkdom nastreven, maar vaak pas nadat ze in aanraking zijn gekomen met het Westen. Jonathan Rigg noemt dat mentaal geconstrueerde armoede. Hierbij wordt armoede uitgedrukt in termen van wat iemand 'niet' heeft. Op die manier worden een heleboel mensen inderdaad arm als je het Westen als referentie kader neemt. Zou het niet vruchtbaarder zijn om een ander referentie kader te nemen? Bovendien, kijk naar Amerika met zijn grote verschillen of naar de bejaarden in Nederlandse verpleeghuizen. Dat is de grote schrik van iedere Afrikaan: alleen wegkwijnen zonder je familie, onbegrijpelijk! Het is helaas wel de uitkomst van strikt doorgevoerd individualisme.

De interactie tussen het Westen en Afrika is er nu eenmaal, en die zal alleen maar groter worden in de toekomst. Het heeft dus weinig zin om te verlangen naar een West-vrije wereld. De vraag is eerder hoe het nu verder moet. Niks doen? Of vol overtuiging, met onze verklaring van universele mensenrechten in de hand, aan de bak? Of nog iets anders?

William Easterly maakt in zijn boek 'The White Mans Burden' onderscheid tussen planners en zoekers. Mensen die grootse plannen maken, waarbij de rechten of ontwikkeling van individuen worden benadrukt, zoals mensenrechten organizaties of NGOs die uitgaan van de Millenieum Doelen, zien hun goede bedoelingen vaak mislukken. Terwijl zoekers, die gewoon uitgaan van wat werkt, vaak veel meer succes hebben.

Voorlopige conclusie: zolang we de cultuur en achterliggende denk patronen van Afrikanen en Aziaten niet begrijpen en uit blijven gaan van onze eigen noties van ontwikkeling en armoede zullen we onherroepelijk tegen problemen aanlopen. De kunst is om ontwikkelingsdoelstellingen te formuleren in termen van de mensen zelf. Misschien zullen de doelstellingen dan wel minder herkenbaar worden voor onze achterban. Ze zouden zelfs kunnen strijden met onze eigen overtuigingen. Maar is dat erg?

Waarom zien de Mundari het belang van onderwijs niet? En waarom vragen ze wel iedere blanke om geld (zie mijn eerdere blog)? Is het slechts een kwestie van tijd voordat ze zich ontwikkelen en inzien dat het zo niet moet? Of is dat misschien wel omdat onderwijs het individu teveel benadrukt en daarmee eigen verantwoordelijkheid met daaraan gekoppeld minder solidariteit in de kaart speelt. Bovendien, die blanke kan het geld wel missen, toch?