Wat is de wat?

Ik kan mijn laatste blog niet langer uitstellen. Vanavond vlieg ik al vanuit Nairobi naar Amsterdam. Nog een paar uurtjes te gaan. De afgelopen twee week heb ik met Gerrit en Charlotte Kenia onveilig gemaakt. We hebben mijn oude huis en school in Nairobi gezien en zijn zelfs binnen geweest. Raar om weer in je oude woonkamer van 18 jaar geleden te zitten. Daarna zijn we naar Karungu geweest waar Gerrit een verhaal voor het Friesch Dagblad schreef over een weeshuis. Van Karungu hebben we een drie-daagse safari in Masai Mara gedaan, om vervolgens met de nachttrein af te zakken richting de kust. We vonden Mombasa iets te touristisch dus kwamen we uiteindelijk in een klein kustplaatsje terecht Watamu genaamd. Vanochtend weer terug aangekomen met de nachtrein in Nairobi en nu dus de laatste uurtjes wachten op het vliegtuig. Zo dat was de vakantie in een notendop.

Dan nu het antwoord op de vraag: Wat is de wat? Want daar zitten jullie natuurlijk al een jaar op te wachten. Ik zal eerst het officiele antwoord geven en daarna mijn eigen interpretatie.

In het boek Wat is de Wat? van Dave Eggers wordt het levensverhaal van Valentino Achek Deng, een kleine Dinka jongen, beschreven hoe die in de begin van de jaren tachtig moet vluchten voor de tweede Sudanese burgeroorlog. Iets concreter gezegd: hij moet vluchten voor de Muhajadeen, mannen op paarden die hele dorpen in Zuid Soedan afslachten en in brand steken in opdracht van het Noorden. Deng vlucht eerst naar Ethiopie en vervolgens naar Kenia waar hij in een vluchtenlingenkamp (Kakuma) een verblijfsvergunning naar Amerika krijgt. Enfin, ergens in het boek wordt de legende verteld dat God bij de schepping van de aarde de Sudanezen koeien en onderdak aanbied. Vervolgens mogen ze in ruil daarvoor ook de Wat hebben. Maar aangezien de mensen niet weten wat de Wat is, kiezen ze ervoor om de koeien te houden. De geschiedenis laat echter zien dat de koeien en andere rijkdommen van Zuid Soedan (olie, vruchtbare grond) meer ellende en oorlogen teweeg hebben gebracht dan voorspoed. De Sudanees blijft dus zitten met de vraag: wat als we de Wat hadden gekozen?

Persoonlijk denk ik dat het antwoord op de vraag Wat is de Wat? alles zou kunnen zijn. Misschien beter gezegd: de Wat is het ongedefinieerde. Sudanezen eindigen hun zinnen vaak met "the what?". Bijvoorbeeld: "So tomorrow I will bring you the what?", of "They are still waiting for the what?" Zulke gesprekken heb je continu in Zuid Soedan. En vaak wordt er verondersteld dat je het antwoord wel weet. Soms beantwoorden ze zelf hun vraag, maar soms moet je het maar gewoon opmaken uit de context of je voorkennis.

De Wat is dus datgene wat we niet hoeven te noemen omdat je wel begrijpt wat er bedoelt wordt. En daarmee belanden we bij de belangrijkste les van het afgelopen jaar. Zuid Soedan weet misschien wel wat ze bedoelt, waar ze naar verlangt en waar ze naar toe wil, maar het ontbreekt haar aan de woorden of capaciteiten om dat duidelijk te maken of te realiseren.

Eigenlijk is Zuid Soedan ondanks (of misschien dankzij) de oorlog nog een heel erg pure plek. De tijd heeft stil gestaan en in de diepe bush leven mensen nog vrijwel alleen van hun koeien en de regen. Verreweg de meeste Sudanezen zijn nog van zulke cattlekeepers en leven van dag tot dag. Tegelijk komt Soedan ook net uit een 20 jarige burgeroorlog. Of het nu de olie was, de dreiging van de islam, of de onderdrukking door de Arabieren, het Zuiden zal nooit meer het Noorden accepteren als heersers.

Sinds de oorlog voorbij is hunkert Zuid Soedan naar vrede en vooruitgang, om eindelijk een eigen land te hebben. Peace, Unity, Progress en Freedom zijn de kernwoorden van de SPLM/A. Maar het punt is dat ze niet de kennis en de capaciteit hebben om zoiets zelfstandig te realiseren. De Dinka die in de bush heeft gevochten is niet opeens een Minister van Onderwijs. De Kakua uit Yei is niet opeens een State Governor voor de Kuku, de Nyangwara of mijn Mundari.

Er wordt soms in INGO kringen wel eens over construction gesproken inplaats van over reconstruction. Oftewel, na de oorlog beginnnen we niet met de wederopbouw van Zuid Soedan, maar staan we aan het begin van Zuid Soedan. Er is niks om op verder te bouwen. Misschien ben ik daar wel het meest van onder de indruk: het zijn op een plek waar geen structuren zijn, geen systeem is waar je van op aan kan. Een plek waar geen wegen zijn, de politie altijd de blanke de schuld geeft en de onderwijzer iedere dag dronken voor de klas staat en morgen weer vertrokken is omdat hij geen salaris krijgt. Wij als Nederlanders kunnen voor alle drie de voorbeelden bedenken wie de verantwoordelijkheid zou moeten dragen. Maar in een land zonder systeem is niemand verantwoordelijk. En wat gebeurt er dan? Inderdaad, de INGOs worden verantwoordelijk gemaakt.

Ik zou nog wel een tijdje door kunnen ratelen, maar ik denk dat het wel duidelijk is. Als INGO zit je in een enorme spagaat in Zuid Soedan en alles wat je doet lijkt ook wel een negatieve kant te hebben. Ik heb enorme bewondering voor mijn collegas bij ZOA in Zuid Soedan, hoe zij binnen deze complexe wereld toch zoveel gedaan kunnen krijgen zonder gek te worden van alle mitsen en maren. Ik heb nog een hoop te leren.

Dan als afsluiter nog even over volgend jaar. Terwijl ik in januari 2011 een plek op het hoofdkantoor van ZOA in Apeldoorn ga innemen als junior policy officer, stemmen in Soedan de Zuiderlingen over onafhankelijkheid van het Noorden. Het Noorden is al een druk begonnen met het saboteren van het referendum, terwijl Obama laatst nog benadrukte dat een 'free, fair and timely' referendum noodzakelijk is om vrede in de regio te bewaren. Laten we bidden dat het vrede blijft in Sudan, en dat de Sudanezen in vrede verder mag zoeken naar hun eigen Wat.